Kara umowna jest bardzo ważną instytucją prawa zobowiązań. Z uwagi na funkcje oraz cele kary umownej instytucja ta zyskuje na popularności i tym samym wprowadzana jest do większości umów, zwłaszcza do umów zawieranych pomiędzy przedsiębiorcami.
Istota kary umownej.
Kara umowna jest to zapłata określonej sumy, którą można zastrzec w umowie jako formę naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania.
Co do zasady:
- karę umowną zastrzega się w umowie na wypadek niewykonania zobowiązania lub wykonania go nienależycie
- kara umowna należy się w wysokości zastrzeżonej w umowie
- kara umowna należy się bez względu na wysokość poniesionej szkody
- żądanie odszkodowania przekraczającego wysokość zastrzeżonej kary nie jest dopuszczalne
Jakie są cele kary umownej ?
Podkreślić należy, że kara umowna to nie tylko forma zryczałtowanego odszkodowania
z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania umowy, ale także czynnik mobilizujący dłużnika do wykonania zobowiązania.
W konsekwencji możemy wyróżnić trzy główne cel kary umownej:
- zabezpieczenie wykonania zobowiązania
- zwiększenie realności wykonania zobowiązania
- ułatwienie naprawienia szkody.
Kary umowne mogą obejmować następujące zdarzenia:
- niewykonanie zobowiązania
- nienależyte wykonanie zobowiązania
- konkretne uchybienia w zakresie sposobu wykonania zobowiązania
- niedochowanie terminu wykonania umowy.
Jak prawidłowo sformułować klauzulę kary umownej ?
Konstruując klauzulę kary umownej należy pamiętać o wprowadzeniu stosownego zastrzeżenie na podstawie którego strona umowy będzie mogła dochodzić odszkodowania przekraczającego wysokość zastrzeżonej kary umownej.
W przeciwnym razie zastrzeżona w umowie kara umowna może doprowadzić do ograniczenia odpowiedzialności dłużnika. Istotnym jest zatem aby klauzula kary umownej została sformułowana prawidłowo – w sposób, który należycie zabezpieczy interesy wierzyciela.
Czy można uniknąć zapłaty zastrzeżonej w umowie kary umownej?
Pomimo zawarcia umowy, w której zastrzeżono karę umowną i pomimo ziszczenia się zdarzenia na wypadek którego kara została zastrzeżona możliwe jest uniknięcie obowiązku zapłaty określonej w umowie sumy pieniężnej. Jest to możliwe w sytuacji w której klauzula kary umownej została sformułowana w sposób sprzeczny z obowiązującymi przepisami prawa lub ma na celu obejście przepisów prawa.
W sprawie sądowej o zapłatę z tytułu zastrzeżonej kary umownej, w której reprezentowałam stronę pozwaną Sąd oddalił powództwo w całości. Oddalając powództwo Sąd rozstrzygający sprawę podzielił reprezentowane przeze mnie stanowisko w zakresie nieważności klauzuli kary umownej.
Sprawa toczyła się pomiędzy przedsiębiorcami. Umowa została podpisana przez strony działające w ramach prowadzonych działalności gospodarczych. Strony podpisały umowę o świadczenie usług, w której zastrzegły karę umowną. Klauzula kary umownej była bardzo rozbudowana i tym samym zawierała szereg okoliczności, na wypadek których stronie umowy będzie przysługiwało prawo do naliczenia kary umownej.
Analiza stanu faktycznego sprawy oraz treści zastrzeżonej klauzuli kary umownej doprowadziła mnie do wniosku, że wprowadzone do umowy postanowienie zastrzegające zapłatę przez dłużnika kary umownej ma na celu obejście normy zawartej
w art. 483 § 1 k.c. Zgodnie bowiem z powołanym przepisem w umowie można zastrzec, że naprawienie szkody nastąpi przez zapłatę określonej sumy tylko i wyłącznie w przypadku niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania o charakterze niepieniężnym.
Na kanwie powyższej sprawy wskazać należy, że nieważne klauzule kary umownej są często stosowane przez podmioty świadczące usługi np. usługi masowe, pomimo świadomości nieważności postanowienia umownego. Niemniej, założeniem zastrzeżenia wskazanej klauzuli jest przekonanie, że szereg odbiorców usług nie podważy wskazanego postanowienia umownego i zapłaci nienależną karę umowną.
Wniosek: Sposób sformułowania klauzuli kary umownej ma znaczenie:
- z punktu widzenia wierzyciela – w celu skutecznego dochodzenia zastrzeżonej kary umownej
- z punktu widzenia dłużnika – w celu ewentualnego podważenia ważności klauzuli i tym samym uniknięcia obowiązku zapłaty zastrzeżonej kary.
Czy można obniżyć wysokość kary umownej ?
Co do zasady kara umowna należy się w wysokości zastrzeżonej w umowie. Wyjątkiem od powyżej zasady jest instytucja miarkowania kary umownej. Dłużnik może bowiem wystąpić z żądaniem obniżenia kary umownej jeśli:
- zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane
- kara umowna jest rażąco wygórowana.
Powyższa regulacja ma na celu ochronę interesu dłużnika. Wysokość zastrzeżonych w umowie kar umownych niejednokrotnie bowiem stanowi dla dłużnika nadmierną dolegliwość i tym samym negatywnie wpływa na jego płynność finansową.
Przesłanki stanowiące podstawę do wystąpienia z wnioskiem o obniżenie kary umownej zostały wprowadzone przez ustawodawcę w sposób niedookreślony. W orzecznictwie przyjmuje się, że wykonanie zobowiązania w znacznej części oznacza takie sytuacje, w których interes wierzyciela został w istotnym zakresie zaspokojony. Natomiast na rażące wygórowanie kary umownej może składać się kilka okoliczności, tj. stosunek wysokości kary umownej do wartości zobowiązania, do wynagrodzenia za to zobowiązanie a także do wagi uchybienia po stronie dłużnika. Za kryterium miarkowania kary umownej przyjmuje się także wysokość poniesionej przez wierzyciela szkody a także stosunek wysokości kary do odszkodowania należnego wierzycielowi na zasadach ogólnych. Zarówno wykonanie zobowiązania w „znacznej części” oraz „rażące wygórowanie” kary umownej stanowią kwestie, które każdorazowo wymagają odrębnej oceny.
W celu skutecznego obniżenia kary umownej dłużnik powinien wystąpić z odpowiednim wnioskiem i jednocześnie przedstawić twierdzenia oraz dowody na jego poparcie. Wniosek o miarkowanie kary umownej należy złożyć we właściwym terminie w sposób pozwalający sądowi na wszechstronne i kompleksowe rozpoznanie sprawy.
W przypadku wątpliwości co do instytucji kary umownej, dochodzenia roszczeń z jej tytułu, kwestionowania ważności klauzuli lub też miarkowania kary umownej skorzystaj z pomocy profesjonalisty.
Adw. Anita Supłacz
